MINORS FRIENDLY

Pamięć nie jest magnetofonem. Jak można wpoić wspomnienie czegoś, co się nie wydarzyło?

Lubimy myśleć o pamięci jak o nagraniu zapisanym gdzieś w mózgu. Coś się wydarzyło, zostało „zarejestrowane”, a po latach możemy do tego nagrania wrócić. Problem polega na tym, że ludzka pamięć tak nie działa. Nie jest magnetofonem ani twardym dyskiem. **Wspomnienie jest za każdym razem w pewnym stopniu rekonstruowane**. A skoro jest rekonstruowane, może również zostać zmienione.

Dobrze pokazuje to materiał Tomasza Rożka w *Naukowym Zerze*, poświęcony m.in. amerykańskim panikom moralnym lat 80. i 90. XX wieku. W tamtym okresie pojawiały się dramatyczne historie o rzekomych rytualnych nadużyciach, satanistycznych sektach czy wydarzeniach, które miały być przez lata całkowicie wyparte z pamięci. W części przypadków wspomnienia „odkrywano” dopiero podczas terapii, przy użyciu hipnozy, kierowanej wyobraźni czy wielokrotnego zadawania pytań.

Problem w tym, że takie techniki nie tylko mogą pomóc człowiekowi coś sobie przypomnieć. **Mogą również współtworzyć wspomnienie.**

Eksperymenty Elizabeth Loftus

Jedną z najbardziej znanych badaczek tego zjawiska jest amerykańska psycholog Elizabeth Loftus. Od lat 70. prowadziła eksperymenty pokazujące tzw. misinformation effect – efekt dezinformacji. Okazało się, że informacja przekazana człowiekowi **już po wydarzeniu** może zmienić sposób, w jaki później to wydarzenie pamięta. W eksperymentach ludzie „przypominali sobie” przedmioty czy szczegóły, których w rzeczywistości nie widzieli.

Szczególnie znany stał się eksperyment określany jako „Lost in the Mall” – „Zagubiony w centrum handlowym”. Badanym przedstawiano kilka historii z ich dzieciństwa, rzekomo uzyskanych od członków rodziny. Większość była prawdziwa, ale jedną wymyślono: osoba miała jako dziecko zgubić się w centrum handlowym. W pierwotnym badaniu część uczestników zaczęła „przypominać sobie” także to zdarzenie, mimo że nigdy do niego nie doszło. Niektórzy dodawali do niego kolejne szczegóły.

Warto zaznaczyć, że interpretacja i metodologia tego słynnego eksperymentu były później przedmiotem sporów naukowych. Nie zmienia to jednak znacznie szerszego i dobrze udokumentowanego wniosku: pamięć jest podatna na sugestię, a późniejsze informacje mogą zmieniać nasze relacje o przeszłości.

Jak powstaje fałszywe wspomnienie?

Nie musi to wyglądać jak świadome kłamstwo. Przeciwnie: człowiek może być całkowicie przekonany, że mówi prawdę.

Wyobraźmy sobie dziecko, któremu dorosły kilka razy zadaje pytania:

„Czy pan dotykał cię tam, gdzie nie powinien?”

„Na pewno tego nie pamiętasz?”

„A może bałeś się wtedy powiedzieć?”

„Spróbuj sobie przypomnieć. Byliście sami?”

„Może coś się wydarzyło, tylko o tym zapomniałeś?”

Jeżeli pytania są powtarzane, a dziecko widzi, jakiej odpowiedzi oczekuje dorosły, może zacząć zastanawiać się nad zdarzeniem, którego wcześniej w ogóle nie pamiętało. Następnie zaczyna je sobie wyobrażać. Przy kolejnym pytaniu może już nie być pewne, czy dany obraz pochodzi z rzeczywistego doświadczenia, czy z własnej wyobraźni. Później dochodzą kolejne szczegóły.

Po pewnym czasie dziecko może mówić o takim wydarzeniu z całkowitym przekonaniem.

To właśnie jest szczególnie niebezpieczne: fałszywe wspomnienie nie musi być świadomym oszustwem. Człowiek może szczerze wierzyć w coś, co się nie wydarzyło. APA definiuje fałszywe wspomnienie właśnie jako zniekształcone wspomnienie wydarzenia albo – w skrajnym przypadku – wspomnienie wydarzenia, które w ogóle nie miało miejsca.

Im więcej pytamy, tym więcej „pamiętamy”?

Intuicyjnie wydaje się, że jeżeli chcemy poznać prawdę, powinniśmy pytać jak najdokładniej. W przypadku pamięci, zwłaszcza pamięci dziecka, sprawa jest bardziej skomplikowana.

Istnieje zasadnicza różnica między pytaniem:

„Opowiedz mi, co się wydarzyło”

a pytaniem:

„Czy on cię wtedy uderzył?”

Pierwsze pozostawia przestrzeń dla własnej relacji dziecka. Drugie zawiera już informację, którą dziecko może przejąć.

Jeszcze bardziej ryzykowne jest wielokrotne powracanie do tego samego pytania. Dziecko może dojść do wniosku: skoro dorosły pyta mnie po raz piąty, moja pierwsza odpowiedź musiała być zła. Zaczyna więc szukać odpowiedzi, która zadowoli pytającego.

Właśnie dlatego profesjonalne przesłuchiwanie dzieci wymaga szczególnych procedur i odpowiedniego przygotowania. Celem nie jest „wydobycie” oczekiwanej historii, lecz stworzenie takich warunków, aby dziecko mogło możliwie swobodnie opowiedzieć to, co samo pamięta.

Lekcja amerykańskiej paniki

Kontrowersje wokół tzw. recovered memory therapy pokazały, jak poważne mogą być skutki przekonania, że terapeuta albo przesłuchujący powinien „odblokować” ukryte wspomnienie. Stosowano m.in. hipnozę i kierowaną wyobraźnię. Sama American Psychological Association określa takie metody jako kontrowersyjne i zwraca uwagę na możliwość powstawania pseudowspomnień.

Nie oznacza to oczywiście, że każda późno przypomniana historia przemocy jest fałszywa. To byłby równie poważny błąd. Człowiek może po latach spontanicznie przypomnieć sobie rzeczywiste wydarzenie. Badacze pamięci podkreślają jednak, że bez dodatkowych dowodów nie można na podstawie samej intensywności czy szczegółowości wspomnienia rozstrzygnąć, czy jest ono prawdziwe.

I właśnie tutaj znajduje się ważna lekcja dla ochrony małoletnich.

Chronić dziecko także przed sugestią

Ochrona dziecka wymaga dwóch rzeczy jednocześnie. Trzeba bardzo poważnie traktować to, co dziecko mówi, zwłaszcza kiedy sygnalizuje krzywdę. Ale równie ważne jest, aby dorosły nie wkładał dziecku w usta własnej interpretacji wydarzeń.

Nie wolno wychodzić ani z założenia: „dziecko na pewno zmyśla”, ani z przeciwnego: „skoro coś powiedziało, wszystko dokładnie tak się wydarzyło”. Tym bardziej nie należy poprzez sugestywne pytania pomagać dziecku „przypomnieć sobie”, co – zdaniem dorosłego – musiało się wydarzyć.

Dziecko jest szczególnie wrażliwe na autorytet dorosłego. Chce dobrze odpowiedzieć, odczytuje jego reakcje, zauważa aprobatę i dezaprobatę. Dlatego nieumiejętnie prowadzona rozmowa może nieświadomie przekształcić się z poszukiwania informacji w tworzenie narracji.

To ważne również dlatego, że konsekwencje mogą być ogromne. Fałszywe wspomnienie może skrzywdzić dziecko, które zacznie postrzegać własną przeszłość przez pryzmat wydarzenia, którego nie było. Może też zniszczyć reputację niewinnej osoby, rodzinę czy wspólnotę. Z drugiej strony lekceważenie prawdziwej relacji dziecka może pozostawić je bez pomocy.

Dlatego potrzebna jest przede wszystkim pokora wobec pamięci.

Pamięć nie jest nagraniem. Nie wystarczy nacisnąć przycisku „play”, aby otrzymać wierną kopię przeszłości. Jest żywym procesem, podatnym na późniejsze informacje, sugestię, wyobraźnię i sposób zadawania pytań.

Materiał Tomasza Rożka dobrze ilustruje tę zasadę. W ochronie małoletnich powinna ona prowadzić do bardzo praktycznego wniosku: dziecka trzeba uważnie słuchać, ale nie wolno podpowiadać mu, co ma pamiętać.

Bo można człowiekowi pomóc wydobyć wspomnienie. Można też – nawet w dobrej wierze – pomóc mu stworzyć wspomnienie czegoś, co nigdy się nie wydarzyło.